In het ND van medio december 2009 geleden stond een interview dat inzichtelijk maakt hoe geloof en Asperger op elkaar kunnen ingrijpen, qua belevingsaspecten. Ik zeg bewust: ‘kan’, omdat elk verhaal anders is. Daarom zijn dit soort uitgebreide interviews ook zo waardevol, omdat ze een soort diepte-kijkje geven. Dat kan vergelijking mogelijk maken. Klik hier voor een downloadbare pdf.
Eerder publiceerde ik op deze weblog het rooster voor vieringen in de GGZ Midden-Holland voor 2007, 2008 en 2009. Ook het vieringenrooster van 2010 plaats ik hier, voorlopig t/m juni 2010. Tezijnertijd post ik een update met de gegevens voor heel 2010. Wijzigingen voorbehouden. Klik op de link hieronder om het rooster te downloaden.
Download Rooster vieringen en voorgangers GGZ MH Jan-Jun 2010.doc
‘Aangrijpend!’ – dat was toch wel mijn eerste reactie nadat ik het boek ‘In de beste families‘ van Paul Teunissen had uitgelezen. Van de achterflap:
Greetje was een wandelaar geworden. Haar pad was vierparketstroken breed en liep vlak langs de eettafel, waaraan Frans zijnbrood at. Hij was eraan gewend geraakt, zoals een stratenmaker zichverzoent met het voorbijrazende verkeer. Dit dwangmatige bewegen was iets van het laatste jaar. Voor die tijd waren er de angsten.
Hoe verandert een liefde als je partner dementeert? Wat gebeurt ermet je als je overgevoelige dochter zich zelfdestructief gaat gedragen?Kan een kind zijn depressieve moeder gelukkig maken? Deze en anderevragen liggen ten grondslag aan de dertien aangrijpende, waargebeurdeverhalen van In de beste families. We maken kennis met de14-jarige boerenzoon Bart wiens vader zich de nieuwe Messias waant. Meteen jonge vrouw die zich staande probeert te houden na de psychose vanhaar partner. Met de 57-jarige Frans die zijn echtgenote zietaftakelen. Met een perfect gezin dat uiteenvalt door het manischegedrag van de oudste zoon.
In een trefzekere stijl vol mededogen en humor kruipt Paul Teunissenin de huid van mensen die hun dierbaren zien lijden aan ziektes alsdementie, depressie, schizofrenie en borderline.
Wat mij opvalt is het feit dat er vaak niet echt een vinger achter te krijgen valt waarom de één wel en de ander niet ten prooi valt (laat ik het zo maar noemen) aan een psychiatrische ziekte. Het kan echt ‘zomaar’ iedereen overkomen, hetzij door een lichamelijke oorzaak, hetzij door een combinatie van externe factoren en je persoonlijke reactie daarop. Het is net een ‘gewone’ ziekte (dat is het natuurlijk ook) maar wel met heel bepaalde consequenties, niet in het minst door de moeilijkheid van je omgeving (en dus ook van jezelf) om ermee om te gaan. De scheidslijn tussen wel of niet hieraan lijden is echt flinterdun, en wie bepaalt of je zelf op een gegeven moment niet ver heen zult zijn?
Hopelijk levert een boek als dit weer meer begrip op voor wat er in de hoofden en levens van mensen met een psychiatrische ziekte omgaat, en wat het met hun families en relaties doet.
Nieuwsgierig geworden naar wat Hanneke Schaap mogelijk meer te melden heeft en had (zie blog hieronder) surfde ik nog even wat rond, en vond het onderstaande al wat oudere artikel uit het Nederlands Dagblad.
Ook bleek dat ze op de afgelopen kerk en gemeente-beurs 2009 een workshop gehouden heeft over geloof en autisme. Op dat laatste kom ik mogelijk later terug.
Hieronder dus het stuk uit het ND:
Geplaatst: 11 april 2008 08:39, laatste wijziging: 11 november 2008 13:56
door onze redacteur Gerard ter Horst
Theoloog en psycholoog Hanneke Schaap-Jonker ontdekte tijdens haar promotieonderzoek dat godsbeeld en gemoedstoestand van de kerkganger voor zo’n vijftig procent bepalen wat hij uit de preek onthoudt, meeneemt en verwerkt.
ZWOLLE – Stel, je voelt je neerslachtig, zit niet lekker in je vel, en staat voor de keus om naar de kerk te gaan. Je gaat, maar – zo zou je uit onderzoek van psycholoog en theoloog Hanneke Schaap-Jonker kunnen afleiden – de kans dat je even somber weer thuiskomt, is groot. Evenals het risico dat je vooral in de preek hebt gehoord (de mens is zondig, of alle mensen zijn geneigd tot het kwaad) wat bij je eigen sombere gemoedstoestand aansluit. Want wat je hoort, wat je onthoudt, wat je verwerkt uit een preek, dat ben je zelf.
Of niet? Schaap (Tiel, 1977) schiet in de lach. ,,Dat zou een mooie samenvatting zijn.” Maar het klopt ten dele, vult ze aan: je eigen stemming en je eigen godsbeeld bepalen voor zo’n vijftig procent wat je hoort in een preek, zo blijkt uit haar onderzoek.
Daarmee zijn deze persoonlijke factoren belangrijker dan ze vooraf had verwacht. Toch blijft er ruimte voor invloeden van buitenaf: de predikant, de gekozen Bijbeltekst, de inhoud en vorm van de preek. En los daarvan, de Heilige Geest kan in alles doorwerken, zegt ze. ,,Sommigen vatten mijn onderzoek samen met de woorden: je hoort wat je wilt horen. Maar dat vind ik dus echt te kort door de bocht.”
Psychische problemen
Hanneke Schaap-Jonker promoveert vandaag aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), vestiging Kampen, op haar onderzoek Before the face of God (Voor het aangezicht van God). Ze is theoloog en psycholoog. Ze deed eerder onderzoek naar het godsbeeld van mensen met een persoonlijkheidsstoornis of andere psychische problemen. ,,Daar kwam een vervolgvraag uit: wat gebeurt er als deze mensen in de kerk zitten? Als het in een gesprek of preek over God gaat, hebben mensen daar immers eigen gedachten en ervaringen bij. Deze mensen zijn daarin extra kwetsbaar, maar een predikant is zich dat vaak niet bewust.”
Voor haar proefschrift voerde Schaap onderzoek uit in drie protestantse gemeenten, naar drie concrete preken, gehouden in de adventstijd en in de lijdenstijd voor Pasen. Ruim tweehonderd kerkgangers vulden een enquête in en met zeven mensen had ze een interview.
In deze groep zaten opnieuw ,,mensen die lijden aan het leven. Die somber of angstig zijn, gelaten of bijvoorbeeld kampen met gebrek aan energie.”
Daar kan iedereen mee te maken krijgen, tekent Schaap aan: een ingrijpend verlies kan je uit balans brengen en veel mensen hebben een kruis te dragen.
Een van haar conclusies: ,,Wat mensen horen, is nauw verbonden met hun eigen godsbeeld en stemming.” Daarnaast ,,lijkt wat mensen horen in de preek in sterke mate bepaald te worden door hun persoonlijkheidsstructuur: hoorders met dezelfde persoonlijkheidsstructuur rapporteren vergelijkbare thema’s, ook al hebben zij een andere preek van een andere predikant over een ander Bijbelgedeelte in een andere tijd van het jaar beluisterd.”
Erg hoeft dat niet te zijn, maar ,,het wordt negatief als de boodschap niet meer binnenkomt”, zegt ze. Dat kan wanneer iemand die somber is, alleen maar de sombere kanten van een preek oppikt en bijvoorbeeld de hoopvolle passages – onbewust – aan zich voorbij laat gaan. Dan is het misschien tijd, zo adviseert Schaap, dat de predikant een stap opzij doet voor de pastor. ,,Dan is namelijk een persoonlijk gesprek beter; anders legt de hoorder de nadruk op dat wat juist niet voor hem of haar bestemd is.”
Verder dienen predikanten zich goed te realiseren wat voor beelden hun woorden bij mensen oproepen. ,,Op internet hoorde ik een dominee over een psalm zeggen, dat de psalmdichter in de tempel voor het aangezicht van God ‘tot op het bot werd uitgekleed’. Voor slachtoffers van seksueel misbruik is dat een afschuwelijk beeld, dat meteen afleidt van wat de predikant ermee bedoelt.”
Ze wijst anderzijds naar de seculiere geestelijke hulpverlening, die soms suggereert dat mensen hebben geleden onder hel- en verdoemenisprediking in orthodox-gereformeerde kerken. ,,Deze hulpverleners moeten beseffen dat tussen die boodschap en het effect een belangrijke tussenlaag zit, namelijk de hoorder die, als hij slecht in zijn vel zit, vooral het negatieve zal hebben gehoord.”
Zijn kerkgangers te helpen als blijkt dat zij de preek nogal eenzijdig opvatten? Factoren als het eigen godsbeeld en stemming zijn niet makkelijk te beïnvloeden, zegt Schaap. Volgens haar is het belangrijk dat expliciet over het godsbeeld wordt gesproken: ,,Wat is het godsbeeld in het bepreekte Bijbelgedeelte? Hoe verhoudt een evangelisch, blij godsbeeld zich met de door God bevolen uitroeiing van het volk van Amalek in het Oude Testament? Het is zinvol een gesprek op gang te brengen tussen het godsbeeld zoals dat in de preek naar voren komt, en het eigen godsbeeld van de hoorder. Wanneer het godsbeeld onder de oppervlakte blijft, is het risico op eenzijdig luisteren groter.”
Zelf reageert ze wel eens per e-mail op de preek van een predikant, waarin ze een compliment maakt of aangeeft dat ze een bepaalde uitspraak minder geslaagd vindt. Durft ze dat nog wel, nu ze weet dat zo’n opmerking ook veel over haarzelf zegt?
Ja, zegt ze zonder schroom. Het is volgens haar juist zeer zinvol als een hoorder terugkoppelt hoe hij de preek ervaren heeft. ,,In het gesprek – en dat geldt voor alle gesprekken over de preek – wordt dan verder gezocht naar de eigenlijke boodschap, en daardoor landt de preek beter in het leven van de hoorder.”
Stof tot nadenken…
Het geloof komt door het gehoor (Rom. 10:17). Dus dan komt het er ook op aan hoe je luistert. En heeft het niet alleen met je oren te maken, maar ook met datgene wat er tussen je oren zit. Vandaar een studiedag van Areopagus op 27 maart 2009 over psyche en prediking (klik hier, en hier over het bijbehorende boek Ruimte om te horen van Hanneke Schaap-Jonker), waarvan het Reformatorisch Dagblad verslag doet (zie hieronder). Zie ook Schaaps proefschrift Before the face of God – an interdisciplinary study of the meaning of the sermon and the hearer’s God image, personality and affective state.
Effect prediking niet los van gesteldheid psyche
27-03-2009 21:41 | Van een medewerker
AMERSFOORT – Heeft de ontvankelijkheid of weerbarstigheid van het menselijk hart voor het Woord van God alleen te maken met geestelijke factoren, zoals het werk van de Heilige Geest, of speelt ook iemands psychische gesteldheid mee? Hoe kun je vandaag de gereformeerde bevinding combineren met psychologische inzichten?
Over deze en andere vragen werd vrijdag in Amersfoort een studiedag belegd door Areopagus, het in 2008 begonnen centrum voor contextuele en missionaire prediking van de IZB. Het centrum richt zich op inhoudelijke verdieping van de prediking en verfijning van communicatieve vaardigheden van de predikant.
De studiedag met als titel ”Heilige grond: God, preken en de psyche van de hoorders” werd belegd ter gelegenheid van de verschijning van het eerste deel van een serie boeken over de prediking. Dr. Hanneke Schaap-Jonker bewerkte haar dissertatie over de rol van de psyche van de hoorder onder de prediking tot het boek ”Ruimte voor de hoorder”. Na haar toelichting op het boek ging dr. P. J. Visser, medewerker van Areopagus en hervormd predikant te Den Haag, in op het geestelijke belang van de psychologische benadering en sprak ds. A. J. Zoutendijk, hervormd predikant te Utrecht, over de psyche van de hoorder en de gereformeerde bevinding.
Volgens Schaap-Jonker hangt de betekenis van een preek voor een hoorder voor 50 procent af van de psyche of „binnenwereld” van de hoorder. Ze pleitte er daarom voor dat de predikant zijn taal daarop afstemt: onderzoek als predikant niet alleen de tekst, maar ook de hoorder. „Denk na over welk godsbeeld de hoorders hebben en over hoe ze daar onderling in verschillen.” Verder moet de predikant zich volgens haar bewust zijn van zijn „priesterlijke functie.”
Geestelijk belang
Dr. Visser ging in op het geestelijk belang van de psychologische benadering. Volgens de predikant en missioloog is het verlangen van de moderne mens om in het hart geraakt te worden een legitiem verlangen: „Het is niet eerlijk om dat verlangen onmiddellijk te scharen onder postmodern levensgevoel waaraan we niet moeten toegeven. Dat is in strijd met de traditie, waarin gepleit is voor Schriftuurlijk-bevindelijke prediking. Dat was een prediking waarin je werd opgezocht, aangeraakt en gevoed.”
Volgens dr. Visser werd de boodschap ook in de Bijbel in verschillende situaties op verschillende manieren gebracht: „De Heere Jezus kon in Johannes 3 tegen Nicodemus zeggen dat hij wederom geboren moest worden, maar in het volgende hoofdstuk begint Hij tegen de vrouw over een glas water. Nicodemus zou zijn schouders hebben opgehaald als hem om een glas water werd gevraagd, en de vrouw zou niets begrepen hebben van wat Jezus tegen Nicodemus zei. Het gaat op een verschillende manier om hetzelfde.”
Ds. Zoutendijk trok in zijn lezing een lijn van de nieuwe aandacht voor de verschillende psychologische achtergronden van hoorders naar de methode van de kenmerkenprediking van onder andere Smijtegelt. „Smijtegelt had oog voor de verschillen in beleving van zijn hoorders. De kenmerken hadden een kritische, maar vooral helpende functie. De keerzijde is dat ervaringen gesystematiseerd kunnen worden tot een keurslijf.”
Volgens de predikant kan de prediker de gereformeerde bevinding vandaag combineren met psychologische inzichten, door te proberen ruimte te geven aan zijn hoorders. „Hoorders hebben bijvoorbeeld behoefte aan de ruimte van het ”nog niet”. Niet alle vragen worden beantwoord. Soms is ons geloof niet meer dan dat onze voeten ons naar de kerk dragen, terwijl onze ziel achterblijft. Toch is ook dat geloof, en als je later op zo’n periode in je leven terugkijkt, kun je onder de indruk komen van Gods geduld en de ruimte die er in Hem is.”
Eerder publiceerde ik op deze weblog het rooster voor vieringen in de GGZ Midden-Holland voor 2007 en 2008. Ook het vieringenrooster van 2009 plaats ik hier maar, ondanks het feit dat niet alle voorgangers zijn ingevuld. Op het moment dat de gaten die er op dit moment nog zijn, zijn ingevuld, update ik het document wel. Wijzigingen voorbehouden.
Update: het onderstaande rooster is geupdate op 3.11.2009.
Een bericht vanuit het IKON-kerknieuws (klik hier):
"Kerken in geestelijke gezondheidszorginstellingen (ggz) moeten meergaan samenwerken. Dat bleek uit de presentatie van het rapport ‘Ruimtevoor anderszijn’ en de reactie erop vanuit de Protestantse Kerk inNederland (PKN).
"De kerk heeft de neiging om zich naar binnente keren en geestelijke verzorgers voor informatie niet in te roepen",klinkt uit de zaal, gevuld met mensen met een theologische opleiding engeestelijke verzorgers naar aanleiding van de presentatie van hetKASKI-rapport ‘Ruimte voor anderszijn’."
[ Het rapport is te downloaden via deze site. ]
"Prof. dr. H. de Roest,hoogleraar praktische theologie, en vier forumleden gaven dinsdag inhet Protestants Landelijk Dienstencentrum in Utrecht een reactie op hetrapport, dat initiatieven van gemeenten binnen de Protestantse Kerk inNederland voor gemeenteleden met psychische aandoeningen en hunnaastbetrokkenen onderzoekt.
De forumleden erkennen unaniem datde kerk een opdracht heeft. Evert-Jan Hazeleger van Kerk in Actie, deorganisatie voor binnenlands diaconaat van de PKN: „De neiging van dekerk is erg groot om op elk vlak dingen zelf uit te zoeken. Dat isgewoon waar. We moeten echter de gescheiden circuits samenvoegen.” Dedrempelvrees van de kerk om andere organisaties in te roepen voor hulpof voorlichting moet geslecht worden, vult een ander forumlid aan.
Kritiekplaatsen de forumleden ook op de opzet van het rapport. De onderzoekershebben 169 PKN-predikanten geënquêteerd. Daarmee lijkt de vraag of eengemeente veel of weinig ruimte biedt voor mensen met een psychischeaandoening het gevolg te zijn van de opmerkzaamheid van de predikant."
Lees verder bij het Reformatorisch Dagblad
Klik hier op de link voor meer info over de organisatie Ruimte voor anderszijn.
Hoe ga je om met echtscheiding? Met je (ex-)partner? Met je kinderen? In de nieuwe situatie? Twee boeken die verder kunnen helpen:
T. Whiteman: Niet de dupe – Help je kinderen door je echtscheiding heen (Kok Kampen 2007). Beschrijving: Ouders die afstevenen op een echtscheiding, hebben veel aan hun hoofd.Thomas A. Whiteman vraagt aandacht voor ongeveer hetallerbelangrijkste: het welzijn van de kinderen. In een makkelijkleesbaar boek biedt hij de ouders praktische hulp: inzicht in de psychevan kinderen, het verloop van rouwprocessen en tips voor eenzorgvuldige communicatie.
Thomas A. Whiteman is psycholoog en oprichter van eenaantal christelijke counselingbureaus, met in totaal meer dan honderdtherapeuten. Hij is gespecialiseerd in het coachen van relaties metproblemen en in het begeleiden van echtscheidingen waarbij kinderenbetrokken zijn. Whiteman schreef veertien boeken over deze thema’s.
M. Stoorvogel, R. Vuik e.a.: Over leven na echtscheiding – Hoe verder na de crisis, ervaringsverhalen en praktische tips (Boekencentrum Zoetermeer 2007). Beschrijving: Het huwelijk van twee mensen is kapotgegaan. De gevolgen zijn diep ingrijpend, op allerlei manieren. Overleven na echtscheiding is een bewogen én praktisch boek overwat het betekent om na een (lange periode van) scheiding alleen testaan, de draad van het leven (weer) op te pakken al of niet met dekinderen om je heen, te hertrouwen, enzovoort. Echtscheiding betekenteen breuk in het gezin wanneer er kinderenbij betrokken zijn. Veel aandacht wordt gegeven aan de vraag hoe je metje ex-partner omgaat en hoe de zorg en opvoeding van de kinderengeregeld kan worden (omgangsregeling, bijzondere gelegenheden,vakantie). Ook het contact met de (schoon)familie, gezamenlijkevrienden en de omgeving komt aan de orde. Mensen hebben in dit boek hun(soms jarenlange) ervaring opgeschreven.In aparte hoofdstukken wordende thema’s seksualiteit, hertrouwen en echtscheiding als gevolg vanhomoseksualiteit besproken.Het boek wordt geïllustreerd met markante,intieme en bewogenverhalen van ervaringsdeskundigen, want niet één echtscheiding ishetzelfde. Deze zeer persoonlijke verhalen verduidelijken de thema’sdie in dit boek worden beschreven.
Maria Stoorvogel werkte twaalf jaar als redacteur bij deEvangelische Omroep (radio) en was redacteur/producer/presentatorradioen tv Politieke Partijen (GPV, 1975-1991). Ze schreef de tweeboeken Echtscheiding kwam niet in mijn woordenboek voor en Mijn ouders zijn gescheiden. Daarnaast schreef ze artikelen in diverse kerkelijke bladen.
Hier een bespreking uit het RD.
Ik werd door de volgende krantenkop op het verkeerde been gezet: ‘Geestelijke zorg valt onder palliatieve zorg‘. Aan de ene kant klinkt het logisch: geestelijke verzorging is er niet om mensen te genezen maar om ze te begeleiden, en omdat uiteindelijk iedereen sterfelijk is… Aan de andere kant: kan geestelijke verzorging ook niet mensen genezen of daaraan bijdragen, bv. in de context van een GGZ-instelling maar ook bij de behandeling van somatische ziekten? En verder, is het niet cru en defaitistisch om geestelijke verzorging onder te brengen bij palliatieve zorg? En: is het echt zo geregeld in (alle) gezondheidsinstellingen? Na al deze vragen blijkt het artikel ergens anders over te gaan, nl. over de vraag of palliatieve zorg niet gepaard hoort te gaan met een aanbod van geestelijke zorg. Lees hier het artikel.
In een artikel in Trouw van 29 jan. jl. gaat het over de geestelijke zorgtaak van de verpleegkundige. Vanwege de interesse houd neem ik het hieronder over.
Irene de Pous
Volgens hun beroepsprofiel hebben verpleegkundigen oog voor het spirituele in de patiënt. Een opleiding hebben ze er niet voor. Dat moet anders, vindt René van Leeuwen. „Luister naar de trage vragen.”if (typeof(et_ord)==’undefined’) et_ord=Math.floor(Math.random()*10000000000000000);if (typeof(et_tile)==’undefined’) et_tile=1;document.write(”);
Zomaar een dag in een Utrechts verpleeghuis. Doordat het belsysteemniet goed werkt, komt de zuster te laat bij mevrouw Jansen. De geur diehaar bij het openen van de deur tegemoet komt, maakt dat ze eigenlijkgelijk weer om wil draaien.
Ze vindt mevrouw in de badkamer, zittend op de wc, haar broek vanonder tot boven besmeurd, op de vloer een bruin spoor. Handschoenenaan, schone kleren pakken, wc-verfrisser, bleekmiddel en aan de slag.
Midden in de grote schoonmaak zegt mevrouw: „Van mij hoeft het zo niet meer, ik ben liever dood.”
„Ach, dat moet u niet zeggen”, reageert de zuster luchtig, terwijlze de luier weggooit en de vloer schoonboent. „Wij zijn toch blij metu.”
Als mevrouw weer schone kleren aan heeft moet ze gauw naar de eetkamer gebracht. Het is etenstijd.
Hoe moet een verpleegkundige omgaan met zulke existentiële vragen van een patiënt?
„Vaak gebeurt er niets mee”, zegt René van Leeuwen (1956), docent aan de Christelijke Hogeschool Ede.Hij promoveert 13 februari in Groningen op dit onderwerp. In zo’ngeval, zegt de gezondheidswetenschapper, „kan de zuster er later opterugkomen, met het team overleggen of contact opnemen met eengeestelijk verzorger.”
In het ’Beroepsprofiel van deverpleegkundige’, uitgangspunt voor iedere verpleegkundige, staat: ’Deverpleegkundige gaat uit van een mensbeeld waarin de onderlingewisselwerking van en een samenvattende visie op alle aspecten endimensies van het menszijn sterk benadrukt worden. Het gaat daarbij omlichamelijke, psychische, sociale en spirituele aspecten en dimensies.’
Een holistische zorg dus. Toch blijkt het in de praktijk erg van deverpleegkundige af te hangen hoe holistisch die zorg is. Van Leeuwen:„Eigen ervaring is van grote invloed op de zorg. Een verpleegkundigevertelde mij dat ze na het overlijden van haar eigen vader heel andersis gaan verplegen, omdat ze veel beter snapte wat er bij mensenspeelde.”
Ook blijkt dat mensen met een sterke eigen religiositeit hier meer aandacht aan besteden in de zorg.
Verpleegkundigengelden als drukke mensen. Het tijdstekort in de zorg is berucht, met depyjamadagen en mensen die veel te lang op de wc vast zitten. Moetenverpleegkundigen dan ook nog eens alles afweten van spiritualiteit,niets minder dan de zin van het leven?
Het is volgens Van Leeuwen niet de bedoeling dat de verpleegkundigeeen spirituele professional wordt, daar zijn nog altijd de geestelijkverzorgers voor. Maar bij een geestelijk verzorger kom je vaak alleenmet hele specifieke vragen terecht. Ook is er een hele groep mensen diebij een geestelijk verzorger gelijk denkt dat ze dood gaat.
„Daarom is het belangrijk dat een verpleegkundige gevoeligheidontwikkelt voor de thema’s die bij een patiënt kunnen spelen.Verpleegkundigen zijn vaak het eerste contact met de patiënt en kunnenhet beste signaleren welke behoeftes er spelen.”
Het zijn onderwerpen die in de alledaagse zorg naar voren komen. Ze zijn vaak een direct gevolg van de ziekte. ’Trage vragen’,zoals een diensthoofd verpleging het noemt: vragen die tijd nodighebben om naar binnen te sijpelen, die tijd nodig hebben om bewustwakker te worden, en nog meer tijd vragen om er voor onszelf eenantwoord op te vinden.
Stel: er komt een jongeman opcardiologie binnen na een hartinfarct, de laptop bij wijze van sprekennog op zijn schoot, mobiel aan het oor. Hij is in de bloei van zijnleven en geeft alles om zijn werk. Als verpleegkundige moet je je danbewust zijn van de vragen die hem bezighouden, vindt Van Leeuwen. Dejongeman zal zich zorgen maken over de toekomst, die voor hem een grootzwart gat is als hij niet meer kan werken.
Wat is de zin van zijn leven? In de opleiding zullenverpleegkundigen hier de competenties voor moeten meekrijgen. „Daar kunje verpleegkundigen bewust maken van de thema’s die bij patiëntenkunnen spelen als gevolg van hun ziekte. Ook communicatievaardighedenzijn heel belangrijk. De een zal zelf een gesprek aangaan, de anderdoorverwijzen”, aldus Van Leeuwen.
Systematische aandacht voorspiritualiteit in de opleiding kan volgens Van Leeuwen helpen omspiritualiteit een duidelijkere plek in zorg te geven. Op deChristelijke Hogeschool Ede is als onderdeel van het onderzoek van VanLeeuwen drie jaar geleden een module ’Verpleegkundige zorg en spiritualiteit’ gestart. Leerlingen kregeneen casus of moesten in de praktijk oefenen met bewustwording encommunicatie. „Opvallend was dat de leerlingen niet terug kwamen met devragen van de patiënt, maar met hun eigen vragen. Bijvoorbeeld: mag ikiemand uit de Koran voorlezen als dat in strijd is met mijn geloof? Hoekan iemand geloven dat haar overleden kleinkind niet bij God is?”
Spirituele zorg betekent een confrontatie met je eigenspiritualiteit. Die is bij de leerlingen in Ede sterk christelijkgekleurd. „Daarom moet je het in de opleiding inbouwen. Dan kunnen zedaar eerst mee aan de slag, zodat ze later beter zien welke vragen depatiënt heeft.”
Blijft het probleem van de tijd. Die kun je maken, vindt VanLeeuwen. „Een patiënt had te horen gekregen dat de chemokuren niet meeraan slaan. Ze was in alle staten. Van de verpleegkundigen die met zijntweeën avonddienst hadden, gaf er een haar pieper af en is bij depatiënt gaan zitten.” Oftewel: als je wilt dan kan het.
Maar het ligt natuurlijk ook aan de werkcultuur. „Je pieper zomaarafgeven doe je niet als je net begonnen bent, dan krijg je de volgendedag op je kop. Als je net van je opleiding komt pas je je eerst aan aande praktijk. Pas later durf je daar van los te komen en de zorg tegeven die je eigenlijk wilt.”
Om deze belemmering in de praktijk tegen te gaan zou eenverpleegkundige afdeling moeten bedenken welk visie ze daar hebben opspirituele zorg, vindt Van Leeuwen. „Nu heerst er vaak een taboe op hetonderwerp, of er wordt gewoon niet over gepraat.”
Uit een groepsgesprek dat Van Leeuwen op een afdeling hield bleekdat er veel schroom heerst om over het onderwerp te praten. „Eenverpleegkundige was ’s nachts bij een patiënt gaan zitten die niet konslapen. Gaandeweg het gesprek bleken beide christelijk te zijn.
De patiënt vroeg de verpleegkundige om samen te bidden, vijf minutenlater sliep ze. Het kostte de verpleegkundige veel moeite dit voorbeeldte vertellen aan collega’s, maar daarna kwam er een levendig gesprekover het geloof. Een dergelijk gesprek hadden ze nog nooit gehad.”
Van Leeuwen snijdt met zijn proefschrifteen onderwerp aan dat in het buitenland al veel wetenschappelijkeaandacht heeft, die heeft geleid tot ’min of meer algemene’ erkenningvan de rol van verpleging in spirituele zorg.
Hoe dit echter in de praktijk vorm moet krijgen is zowel inNederland als in het buitenland nog een onontgonnen gebied. Met denadruk op onderwijs daarin zet René van Leeuwen een eerste stap op ditterrein.
Word je gezonder van spiritualiteit aan bed?
Over de vraag of geestelijke zorg direct van invloed is op delichamelijke gezondheid bestaat in de wetenschappelijke wereld nog geenconsensus.
Johan Bouwer, hoogleraar Geestelijke Verzorging in Kampen: „Invloedvan geestelijke zorg op lichamelijke gezondheid is empirisch moeilijkte bewijzen.
Wel is uit onderzoek de enorme waardering van patiënten geblekenvoor een bezoek van de geestelijk verzorger. Deze waardering wijst eropdat er iets positiefs gebeurt op geestelijk niveau.” Met anderewoorden: geestelijke verzorging draagt in ieder geval bij aan hetalgehele welbevinden van een patiënt.
Een proefproject in het Ikazia-ziekenhuis in Rotterdam wijst hierook op. In het voorjaar van 2007 werd daar op vier afdelingen de cursus’Spiritualiteit en zorg voor verpleegkundigen’ gehouden, waar in totaalzo’n vijftig verpleegkundigen aan deelnamen. Jan Piet Vlasblom,geestelijk verzorger en coördinator van de cursus, doetpromotieonderzoek naar de effecten van deze cursus bij verpleegkundigenen patiënten.
„De verpleegkundigen, die aanvankelijk vaak scepsis hadden, blekenna afloop van de cursus meer lol in het werk te hebben. Ook depatiënten voelden zich na de nieuwe zorg beter. Meest opvallenderesultaat was het significant afgenomen ziekteverzuim op de vierafdelingen.”
Het Ikazia-ziekenhuis wil nu elk jaar trainingen Spiritualiteit gaan geven aan verpleegkundigen.
Lees hier het infomagazine van het Ikazia-ziekenhuis
Lees hier de samenvatting van het proefschrift van Van Leeuwen
Afgelopen week las ik het boek Borderlines, A Memoir van Caroline Kraus (CK). Van de nederlandse vertaling luidt de titel Borderliner. Die titelkeuze lijkt mij minder gelukkig. Waarom blijkt hieronder.
Het boek is een soort autobiografie van de auteur tot in haar twintiger jaren. Het gaat over de ingewikkelde relatie die zij had met iemand waarvan gezegd zou kunnen worden dat zij iemand is met borderline-problematiek (BP). Het ingewikkelde van die relatie lag echter niet alleen aan de kant van degene met BP, maar ook bij CK omdat zij haar eigen grenzen (borderlines, boundaries) niet wist te bewaken. En dat laatste had weer alles te maken met een onverwerkt trauma gerelateerd aan het overlijden van haar moeder.
Het thema ‘hoe bewaak je je grenzen in contact met iemand met een psychische hulpvraag’ is relevant en zal door veel mensen herkend worden. Het is ook geen eenvoudig probleem, omdat het inderdaad te maken heeft met je eigen levensgeschiedenis en persoonlijkheid. Voor velen een kwestie van vallen en opstaan, dus, denkelijk. Twee christelijke psychologen die (samen) veel over grenzen hebben geschreven zijn Cloud en Townsend.
Vanuit het gezichtspunt van psyche en pistos is het interessant te lezen in Borderlines dat Carolines moeder, breder: het gezin waar ze uit kwam, gelovig christelijk was. Onder meer ter sprake komt C.S. Lewis, en pastoraal ziekenbezoek van hun predikant. Ook de vriendin met BP was betrokken op een christelijke gemeente. Het geloof is geen hoofdthema in het boek, maar het behoort wel tot de couleur van het boek.
